Lịch sử giao thông nhân loại đã ghi nhận một bước ngoặt vĩ đại vào ngày 21/02/1804 khi Richard Trevithick chế tạo thành công chiếc đầu máy hơi nước đầu tiên vận hành trên đường ray. Tuy nhiên, phải đến ngày 27/09/1825, khi Vương quốc Anh chính thức đưa tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn Stockton – Darlington vào khai thác thương mại, ngành đường sắt thế giới mới chính thức tuyên bố sự ra đời của mình. Trải qua hơn 200 năm biến động cùng các cuộc cách mạng công nghiệp, đường sắt từ chỗ là công cụ vận chuyển cơ học sơ khai đã vươn lên trở thành hạ tầng huyết mạch định hình năng lực kinh tế của các quốc gia.
Theo báo cáo chuyên đề do TS. Mai Tiến Chinh (Trưởng Bộ môn Đường sắt, Khoa Công trình – Trường Đại học Giao thông Vận tải) trình bày, việc thấu hiểu quy luật phát triển, cấu trúc mạng lưới và các làn sóng công nghệ đường sắt cao tốc trên thế giới là nền tảng cốt lõi để các quốc gia đang phát triển định hình chiến lược hạ tầng giao thông cho thập kỷ tới.
{IMG:0}
Bốn giai đoạn lịch sử: Từ cỗ máy hơi nước đến cuộc phục hưng hiện đại
Sự phát triển của hệ thống đường sắt toàn cầu trong hơn hai thế kỷ qua được giới chuyên gia chia thành 4 giai đoạn chiến lược rõ rệt:
- Giai đoạn khởi đầu (1825 – 1860): Bắt đầu từ thành công của nước Anh, các quốc gia phương Tây như Mỹ, Pháp, Canada, Đức và Ý nhanh chóng tiếp nhận công nghệ. Trong khoảng thời gian này, khoảng 105.000 km đường sắt đã được xây dựng, tạo đà cho sự bùng nổ thương mại nội địa.
- Giai đoạn đỉnh cao (1870 – 1913): Đây là giai đoạn bùng nổ mạnh mẽ nhất trong lịch sử khi trung bình mỗi năm thế giới xây dựng mới tới hơn 20.000 km đường sắt. Tính đến năm 1913, tổng chiều dài mạng lưới toàn cầu đạt kỷ lục 1,104 triệu km. Năm 1903, đoàn tàu điện Siemens-Halske tại Đức đã lập kỷ lục tốc độ 210 km/h trên tuyến thử nghiệm Marienfelde–Zossen–Jüterbog – cột mốc công nghệ đi trước thời đại cả nửa thế kỷ.
- Giai đoạn ổn định và thách thức (1914 – 1960s): Giữa hai cuộc Chiến tranh Thế giới, đường sắt phương Tây chững lại nhưng phát triển nhanh tại các vùng lãnh thổ độc lập và thuộc địa, nâng tổng chiều dài toàn cầu lên 1,356 triệu km vào năm 1940. Sau Thế chiến II, sự trỗi dậy của ô tô và hàng không khiến đường sắt chịu sự cạnh tranh khốc liệt, tỷ trọng vận tải suy giảm nghiêm trọng buộc nhiều chính phủ phải tiến hành quốc hữu hóa để duy trì hoạt động.
- Giai đoạn hiện đại hóa (Từ cuối 1960s đến nay): Cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970 cùng các ưu thế tuyệt đối về tiết kiệm năng lượng, ít ô nhiễm môi trường và năng lực vận tải khối lượng lớn đã thúc đẩy đường sắt tái sinh. Sức kéo điện trở thành xu hướng chủ đạo, kết hợp với công nghệ tự động hóa, container hóa và đặc biệt là sự xuất hiện của đường sắt cao tốc (HSR). Hiện nay, khoảng 140 quốc gia vận hành tổng cộng hơn 1,3 triệu km đường sắt (chưa tính đường sắt đô thị).
Bức tranh toàn cảnh 10 cường quốc đường sắt hàng đầu thế giới
Mạng lưới đường sắt thế giới hiện nay cho thấy sự phân hóa rõ rệt về công năng và công nghệ giữa các khu vực. Trong khi Bắc Mỹ tập trung tối đa cho vận tải hàng hóa hạng nặng, thì Châu Âu và Châu Á lại lấy đường sắt cao tốc chở khách làm trung tâm phát triển.
| STT | Quốc gia | Tổng chiều dài (km) | ĐS cao tốc khai thác (km) | Khổ đường chủ yếu | Công năng chính |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Mỹ | ≈ 225.000 | ≈ 0 | 1.435 mm | Hàng hóa áp đảo (~80%) |
| 2 | Trung Quốc | 165.000 | > 50.400 | 1.435 mm | Hành khách + Hàng hóa |
| 3 | Nga | ≈ 85.500 | ≈ 0 (dùng chung tuyến hiện hữu) | 1.520 mm | Khách + Hàng hóa đường dài |
| 4 | Ấn Độ | 69.181 | 0 | 1.676 mm | Dùng chung Hàng + Khách |
| 5 | Canada | 43.500 – 45.000 | 0 | 1.435 mm | Hàng hóa chủ đạo |
| 6 | Đức | 38.855 | ≈ 2.700 | 1.435 mm | Mạng hỗn hợp, HSR chủ yếu chở khách |
| 7 | Argentina | ≈ 37.000 | 0 | 1.676 / 1.435 / 1.000 mm | Hàng hóa liên tỉnh, khách đô thị |
| 8 | Australia | 31.212 | 0 | 1.435 / 1.067 / 1.600 mm | Vận tải khoáng sản & hàng hóa |
| 9 | Brazil | 30.684 | 0 | 1.600 / 1.000 mm | Quặng sắt và nông sản áp đảo |
| 10 | Pháp | ≈ 28.000 | ≈ 2.700 | 1.435 mm | Mạng hỗn hợp, HSR chuyên trách khách |
Dữ liệu trên cho thấy sự khác biệt về triết lý đầu tư. Hệ thống đường sắt Mỹ do các tập đoàn tư nhân như Union Pacific hay BNSF kiểm soát, tối ưu hóa triệt để cho hàng hóa. Trái lại, Trung Quốc chọn mô hình tập trung quốc gia, đưa tổng chiều dài mạng lưới lên 165.000 km vào năm 2025 và đặt mục tiêu đạt 180.000 km vào năm 2030, trong đó riêng đường sắt cao tốc chiếm tới 60.000 km.
{IMG:1}
Ba làn sóng bùng nổ của đường sắt tốc độ cao
Đường sắt cao tốc (HSR) được coi là biểu tượng đỉnh cao của năng lực kỹ thuật và hạ tầng quốc gia. Lịch sử phát triển HSR thế giới trải qua 3 làn sóng chính:
1. Làn sóng thứ nhất (Thập niên 1960 – Cuối 1980)
Năm 1964, Nhật Bản khai trương tuyến Tokaido Shinkansen (Tokyo – Osaka), mở ra kỷ nguyên HSR thế giới. Theo sau Nhật Bản, các quốc gia Châu Âu tiên tiến như Pháp (với tàu TGV năm 1981), Ý và Đức đã khởi xướng làn sóng đầu tiên. Làn sóng này chứng minh HSR không chỉ giúp giải quyết triệt để tình trạng nghẽn năng lực vận tải mà còn phục hồi thị phần hành khách cho đường sắt và kích thích sự phát triển cân bằng giữa các vùng kinh tế.
2. Làn sóng thứ hai (Cuối thập niên 1980 – Giữa 1990)
Từ thành công vang dội của Pháp và Nhật Bản, Châu Âu bắt đầu xây dựng quy hoạch toàn diện cho mạng lưới đường sắt cao tốc liên quốc gia. Làn sóng này chứng kiến HSR trở thành công cụ chính trị – kinh tế quan trọng nhằm kết nối các quốc gia trong Liên minh Châu Âu (EU), đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải khí nhà kính.
3. Làn sóng thứ ba (Từ giữa thập niên 1990 đến nay)
Đây là giai đoạn HSR toàn cầu hóa mạnh mẽ nhất với sự vươn lên kinh ngạc của Trung Quốc, cùng sự tham gia của các quốc gia Châu Á, Trung Đông và Bắc Mỹ. Mạng lưới HSR không còn là các tuyến đơn lẻ mà đã phát triển thành các hành lang kinh tế xuyên không gian, tích hợp công nghệ điều khiển đoàn tàu tự động và tàu đệm từ (Maglev).
Kết luận và hàm ý
Thực tiễn 200 năm phát triển đường sắt thế giới cung cấp những bài học kỹ thuật và chiến lược đắt giá đối với hạ tầng giao thông Việt Nam. Trong bối cảnh Việt Nam đang chuẩn bị các bước đi lịch sử để triển khai dự án Đường sắt tốc độ cao Trục Bắc – Nam với thiết kế 350 km/h, việc phân tích mô hình phát triển của các cường quốc là vô cùng cấp thiết.
Lựa chọn khổ đường tiêu chuẩn 1.435 mm, điện khí hóa hoàn toàn, kết hợp hợp lý giữa năng lực vận tải hành khách tốc độ cao và giữ lại hành lang vận tải hàng hóa hạng nặng là con đường bắt buộc mà các quốc gia hàng đầu đã chứng minh thành công. Việc hiện đại hóa hệ thống đường sắt không chỉ đơn thuần là bài toán giao thông, mà là đòn bẩy chiến lược để tái cấu trúc không gian phát triển kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong nhiều thập kỷ tới.